Histori e Hershme - Pellazge, Ilire dhe Epirote

Anetar nderi Age : 24 Anëtarësuar : 31 May 2008 Mesazhe : 1255

Mbas vdekjes se Aleksandrit te Madh ne shekullin e katert para eres sone,
Mbreteria e epirit filloi te rritej. Epiri perbehej kryesisht prej fisit Ilir
te quajtur Molossi. Molosset ishin nje fis i fuqishem i cili kishte marre
pjese edhe ne luften e peloponezit. Molosset ju bashkuan mbreterise Ilire,
kunder dy aleancave Greke, te ashtuquajtura aleanca Achean, dhe aleanca
Aetolian. Ne kete Kohe Greket po zhvillonin luftera per therrime nga
perandoria e rrenuar e Aleksandrit. Heredoti, historiani me i besueshem Grek
njofton se "Epiri eshte i banuar nga popuj jo-greke te cilet flasin nje gjuhe
Barbare". Ai shton se keta popuj ne nje kohe te lashte quheshin Pellazge
(domethene me te hershem se toka). Keta pellazge njofton Heredoti si edhe
Thucididi, jane ata te cilet shpiken panteonin e perendive, te cilin greket e
adoptuan me vone. Eshte e qarte se Zeusi Aferdita, Ethina, Thetis Ari etj nuk
mund te jene perendi greke pasi keto fjale nuk kane asnje kuptim ne greqisht,
por ne nje gjuhe tjeter, gjuhen shqipe. Ne nje kohe te lashte pellazget kane
banuar ne Athine si edhe ne gjithe territorin e Greqise pervec ishujve. Ata
gjithashtu kane ndertuar murin perreth Akropolis ne Athine sepse pellazget
njiheshin si muratore te shkelqyer, nen pagen e qeverise athinase, e cila me
vone rrefuzoi pagese dhe i ndoqi Pellazget nga territori i saj. Sic dihet ne
mitologjine shqiptare, gojedhana te tilla si ajo e Rozafes, dhe Argjiros
tregojne se ndertimet e keshtjellave si edhe flijimet berbejne nje pjese te
konsiderueshme e kultures shqiptare. Ky fakt perforcon prejardhjen e
shqipetareve nga Pellazget te cilet ishin nje nga popujt me te hershem Arjan
ne Ballkan. Pellazget kane qene nje fis ose grup fisesh Ilire, te cilet
permenden nga Homeri sebashku me fise te tjera Ilire si Dardanet, Taulantet,
Enkelejdet etj, te cilet luftuan kunder Akejve ne luften e Trojes si aleate
te mbretit Priamit dhe Hektorit ne mbrojtje te Trojes.Greket krijuan koloni
ne territoriet e mbreterive Ilire dhe Epirote sidomos ne ishullin e Kelqyres
si edhe ne Apollini dhe Dyrrachium (Durres). Keto Koloni u formuan
vecanerisht per arsye tregetie. Iliret nuk kundershtuan krijimin e ketyre
kolonive per dy arsye; Se pari sepse i jepte atyre mundesine te tregetonin
me vende te ndryshme sidomos per blerje parzmoresh shpatash etj, te cilat
prodhoheshin ne greqi vecanerisht per shije Ilire te dekoruara me figura
gjeometrike, te cilat ishin te modes ne Iliri, dhe se dyti sepse iliret nuk e
kishin tradite tregetine si zanat te trasheguar, por preferonin lufte dhe
plackitje, pasi Iliret kane pasur nje tradite luftarake.
Kur Mbreti Pirro (Pyrrhus) lindi ne familjen mbreterore Epirotase, ai u
urzupua nga nje feud familiar i cili e perndoqi Pirron nga mbreteria
Epirotase. Pirroja u detyrua te gjente mbrojtje ne mbreterine mike te
Taulanteve te cilet ne ate kohe zoteronin territoret e Shqiperise qendrore
perreth Durresit. Mbasi arriti nje moshe te pjekur, Pirroja i mbeshtetur nga
nje force Taulante pushtoi Epirin dhe perndoqi urzupuesit e tij. Me pas Pirro
vijoi te perforconte pushtetin me lidhje martese. Ai u martua me Brikenen.
Brikena, ishte e bija e mbretit te fuqishem Dardan Bardhyli. Gjithashtu Pirro
perforecoi aleancen e tij me fisin e Taulanteve. Mbas ketyre veprimeve, Pirro
aneksoi territoret Ilire ne veri deri ne Shkoder (Scodra), si edhe ne lindje
duke pervetesuar territore ne Maqedoni dhe jug duke pushtuar Greqine Veriore.
Vemendja e Pirros me vone u kthye nga perendimi, dhe vecanerisht nga
republika e re e Romes, e cila sapo kishte filluar te zgjerohej. Pirroja
kaperceu detin dhe luftoi dy beteja te rrepta me Romaket te cilat i fitoi por
me humbje te medha. Fatkeqesisht duke marshuar ne nje qytet te pushtuar nje
grua hodhi nje vazo lulesh nga nje vend i larte, e cila e goditi Pirron ne
koke dhe e la te vdekur.
Vdekja e Pirros ishte nje fatkeqesi e paimagjinueshme per boten Ilire. Ai
u varros me madheshti si nje hero i Epirit dhe si nje Aleksander i dyte.
Menjehere pas vdekjes se tij Perandoria epirotase u shemb. Shume Greke,
perpiqen ta helenizojne figuren e Pirros, por kjo genjeshter eshte e kote
sepse ai kurre nuk ju bashkua ceshtjes greke, por gjithmone luftoi kunder
tyre duke pushtuar Greqine.
Mbas Vdekjes se Pirros, Nje force e re u shfaq ne veri te Epirit. kesaj
rradhe ishte mbreti Ilir Agron i cili ngriti flamurin mbi kryeqytetin e
mbreterise se vet Shkodres. Agroni e deklaroi mbreterine e vet dhe shfaqi
deshiren per te vazhduar rrugen e Pirros. Mbasi perforcoi lidhjen me
Dardanet, Agroni e ktheu vemendjen drejt jugut. Ai aneksoi territoret e
Molosseve te cilet i kerkuan ndihme Agronit kundrejt aleancave Greke te cilat
u perpoqen te perfitonin nga vdekja e Pirros per te pushtuar territor ne
Epir. Agroni dergoi floten e vet e cila zmbrapsi dhe shkaterroi forcat greke.
Suksesi i arritur ne Epir i dha Agronit zemer per te zhvilluar pushtimet ne
Greqi. Mbas disa fitoresh te shpejta te Flotes, Agroni dergoi ushtrine
tokesore nen komanden e Skerdilaidit e cila mposhti keqazi forcen me te madhe
Greke te derguar kundrejt tyre. Mbas kesaj fitore Greket filluan ti
trembeshin jo vetem humbjes se kolonive te tyre si ato te Apollonise dhe
Durresit te cilat ishin tashme ne duart e Ilireve, por gjithashtu humbjen
perfundimtare te Greqise. Ata derguan nje seri ankesash drejtuar senatit
Romak, duke u ankuar se Iliret po kercenonin tregtine Greko-Romake, mirepo
Romaket nuk shfaqen interes per fatin e Greqise pasi ishin te zene me luftrat
e tyre Kunder Kartagjenes.
Nderkohe lajmi i fitores se madhe arriti Agronin i cili u gezua aq shume
sa shtroi nje banket te madh ne te cilin piu aq shume vere sa mbas tri ditesh
vdiq. Vdekja e mbretit Agron ishte humbja e dyte e njembasnjeshme mbas
vdekjes se Pirros e cila edhe njehere paralizoi fuqizimin e rrufeshem te
Ilireve. Por kjo humbje ishte me e madhe se sa ajo e Pirros pasi Agroni nuk
kishte asnje mashkull i cili mund te merrte frenat e mbreterise. Pushteti i
kaloi automatikisht gruas se tij, mbretereshes Teuta.
Fitoret e njembasnjeshme te ushtrise Ilire vazhduan ne greqi nen
Mbretereshen Teuta e emertuar mbreteresha e detrave. Flota Ilire paralizoi
cdo levizje te cdo force qe perpiqej te kalonte adriatikun, tregetia
greko-Romake filloi te paralizohej. Ne keto rrethana Romaket, te cilet ishin
duke perfunduar kapitullimin e Kartagjenes ndjene nje detyrim te dergonin nje
delegacion tek Mbreteresha Ilire per ti kerkuar asaj te ndalonte piraterine
Ilire ndaj anijeve Romake. Dy konsuj u derguan ne Shkoder me detyren qe te
transferonin kete mesazh. Por Teuta u tregua nje diplomate e pa-zote per te
shmangur nje konflikt me Romen e cila ishte gjithashtu nje force ne rritje
duke u fuqizuar cdo dite e me teper. Qendrimi i matur i mbreterve te
meparshem Ilire te cilet preferuan nje Aleance me Romen, nuk u mor parasysh
nga Teuta, e cila ishte e fryre nga fitoret e njepasnjeshme, fitore te cilat
ishin merita e mbretit te vdekur Agron. Por Agroni nuk mund te ngrihej nga
varri per te kerkuar llogari. Konsujt Romake kerkuan prej Teutes vetem qe ajo
te ndalonte piraterine Ilire ndaj anijeve Romake. Kjo ne cdo rrethane ishte
nje kerkese e arsyeshme. Teuta pa fshehuar ironine u pergjigj se ajo do te
bente cmos te ndalonte floten perandorake qe te plackiste anijet romake, por
ajo nuk kishte mundesi qe ti jepte fund tradites pirate te Ilireve. Kjo
pergjigje shkaktoi nje nervozizem nga ana e romakeve te cilet premtuan se
Mbretet Ilire do te mesonin qe te permiresonin mardhenjet me shtetasit e
tyre. Mbas kesaj pergjigje Teuta dhe obortaret e saj fyen dhe nxorren jashte
konsujt Romake. Ky gabim fatal diplomatik i Tutes u perforcua nga dergimi i
saj i dy anijeve te cilat interceptuan anijet e konsujve Romake duke i mbytur
ato dhe duke vrare te gjithe romaket. Mbas ketij veprimi Senati Romak
unanimisht deklaroi lufte kundrejt Perandorise Ilire.
Megjitheqe deri ketu sjellja e Teutes mund te admirohej disi duke u
cilesuar si nje shprehje krenarie, sjellja e saj e mepasme nuk mund te
vleresohet ne asnje pikepamje. Mbasi Roma dergoi floten e saj drejt e ne
Durres, Teuta nuk morri asnje mase per tu pregatitur dhe per te perballuar
sulmin Romak. Perkundrazi, sapo mesoi per ardhjen e Romakeve, ajo menjehere
braktisi Shkodren dhe u fsheh ne mbreterine fqinje Dardane sebashku me motren
e saj Triteuta.
Romaket arriten nje fitore te lehte. Natyrisht kur ushtria mesoi per
arratisjen e Teutes, ata u diskrajuan dhe u shperndane duke i lene legjioneve
romake nje porte te hapur per pushtimin e Ilirise. Romaket nuk depertuan ne
Iliri, por vetem moren nen kontroll portet e Durresit dhe Apollonise. Mirepo
bisha romake tashme kish marre ere fitimit qe mund ti sillte pushtimi i
Ilirise vecanerisht kur ky pushtim doli kaq i thjeshte. Me vone Romaket do te
ktheheshin ne Iliri kesaj rradhe per ta pushtuar krejt mbreterine ilire. Nen
komanden e nje mbreti renegat Maqedonas te quajtur Dhimiter Iliret do ti
kunderviheshin Romes perseri, kesaj rradhe te pergatitur. Por mediokriteti i
ketij komandanti nuk mund te krahesohej me mbretet fatkeqe Ilire Agron dhe
Pirro. Mbas nje lufte te gjate romaket pushtuan Mbreterine Ilire duke marre
Shkodren. Por ata u gabuan rrende kur menduan se Iliret do te pushtoheshin
kollaj, Qendresa do te vazhdonte deri ne shekullin e IX Pas Eres se Re.
Nen komanden e rebelit Bato, Peonet, fisi me luftarak ilir i cili banonte ne
territorin e sotshem te Malit te Zi, do ta conin Romen ne buze te
shkaterrimit.

Anetar nderi Age : 15 Anëtarësuar : 07 Nov 2008 Mesazhe : 775

Fiset Kryesore ilire

Ndër fiset më të përmendura ilirie janë taulantët, adrianët, dardanët,
dalmarët, albanët, penestët, molosët, kaonët, thesprorët etj.

- TAULANTËT: Banonin në zonën e
Adriatikut, që nga lumi Vjosa, deri në prapatokën e Dyrrahut. Ky fis
luajti një rol shumë të rëndësishëm në historinë ilire të shek. IV-III
p.K., duke u vënë në krye të shtetit ilir, të cilin e kishin krijuar më
parë enkelejtë. Në trevat e taulantëve më vonë shfaqet fisi i Albanëve
dhe i Parthinëve.

- ENKELEJTË: Banonin në krahinat përreth
liqenit të Ohrit. Ata krijuan dinastinë e parë të Mbretërisë Ilire, në
fund të shek. V p.K. Një nga qytetet e tyre kryesore ishte Enkelana.
Pas shek. IV ata nuk përmenden më. Në trevat e fisit të enkelejve
përmenden edhe dasaretët. Enkelejtë kanë qenë peshkatarë të zotë.

- DASARETËT: Janë një fis i madh në
Ilirinë Juglindore. Njiheshin në lashtësi sidomos për prodhimin e
drithërave të bukës. Një qytet me të njohura ishte Pelioni (qyteza në
Selcë të Poshtme të Pogradecit). Qytet tjetër i madh i këtij fisi ishte
edhe Antipatra (Berati).

- ALBANËT: Banonin në prapatokën e qytetit
të Dyrrahut. Kryeqendra e tyre ishte Albanopoli (Zgërdheshi i Krujës).
Fisi i albanëve i dha emrin e vet shqiptarëve, gjatë mesjetës së
hershme, kur ata njihen si albanë, arbër.

- ARDIANËT: Fillimisht shtriheshin rreth
gjirit të Rizonit dhe të lumit Neretva. Ardianët e shtrinë pushtetin e
vet në të gjitha krahinat e tjera që më parë ishin nën sundimin e
taulantëve. Ardianët luajtën një rol shumë të madh në luftërat kundër
pushtusve romakë, gjatë shek.III-II p.K., në kohën kur sundoi dinastia
ardiane e Mbretërisë Ilire. Kryeqendra e ardianëve ishte Shkodra.

- DARDANËT: Ishin fisi më i madh ilir që u
vu në krye të Mbretërisë Dardane, në Ballkanin Qendror, kryesisht në
Kosovë. Dy fise të tjera dardane të njohura ishin thunatët dhe
galabrët. Qyteti më i rëndësishëm i dardanëve ka qenë Damastioni, i
njohur si kryeqendër e nxjerrjes së metaleve. Dardanët përmendën si
luftëtarë të fortë xehtarë shumë të mirë, blegtorë dhe tregtarë të
njohur.

- DALMATËT: Banonin në brigjet e
Adritikut. Ishin blegtorë të njohur; shquheshin për punimin e llojeve
të ndryshme të veshjeve prej liri e leshi. Veshja e njohur me emrin
dalmatika në shekujt e parë u përdor edhe nga aristokracia romake, prej
nga kaloi edhe në veshjen rituale kishtare. Qyteti më i njohur i tyre
ka qenë Delmini.

- PENESTËT: Banonin në luginën e Drinit të
Zi e përreth saj. Përmenden për herë të parë në vitet 170-169 p.K.
Luajtën rol të rëndësishëm në Luftën e Tretë Ilire- romake.
Përfshiheshin në Mbretërinë Ardiane. Kishin 14 qytete e kështjella,
ndër të cilat përmendën Uskana, Oeneu, Draudaku etj. Meqenëse pranuan
garnizone romake në qendrat e tyre,maqedonasit ua shkretuan vendin.

- MOLOSËT: Janë një nga tri fiset kryesore
qe banonin në qendër të Epirit antik dhe që luajtën një rol shumë të
rëndësishëm drejtues në historinë e lindjes dhe të formimit të shtetit
të Epirit.

- KAONËT: Ky fis epirot kishte shtrirje të
gjërë, që nga lumi Thyamis (sot lumi Kallama), deri në luginë e
Drinosit, në Gjirokastër, Kryeqendra e kaonëve, Foinike (Finiqi i
Sarandës), në shek.III p.K. u bë kryeqendra e gjithë shtetit të Epirit.
Qytet tjetër i madh i kaonëve ishte Antigonea (Saraqinishti i
Gjirokastrës).

- THESPORTËT: Banonin në Epir, në jug të
lumit të sotëm Kallama, deri në gjirin e Ambrakisë. Përmenden në
shkrimet e lashta që nga shek. V.p.K., si fis që sundoheshin nga dy
kryetarë të zgjedhur çdo vit nga gjiri i parisë.

KENA QENE GANGSTER NE ATE KOHE king

Anetar nderi Age : 15 Anëtarësuar : 07 Nov 2008 Mesazhe : 775

Lindja dhe zhvillimi i qyteteve Ilire
Njoftimet
me te hershme te shkruara per ekzistencen e qytetve ilire i takojn
mesit te shekullit IV para eres se re , po sic deshmojn edhe te dhenat
arkeologjike , zanafilla e tyre duhet te kerkojm me heret,aty nga mesi
i shekullit V para eres se re.
Gjat shekullit IV-II para eres se re qyteti edhe jeta ne Iliri morren nje zhvillim te vrulshem.
Ato u zhvilluan vecanerisht ne krahinat e ultesires bregdetare, nga
Dyrrahu e deri ne Apoloni. Qyetet ishin te ngritura mbi kodra te
mbrojtura edhe nga pikpamjet natyrore e te fortifikuara me mure
rrethuese te ndertuara me blloqe guresh te punuara. Ne arkitekturen e
tyre te mbrendshme qytetet ilire u ndertuan sipas shembullit te
qyteteve bashkohese te Greqis Maqedonis dhe Epirit . Ne vendet me te
mire ndertoheshin ngrehinat e rendesishme shoqerore si tempujt ,
portiket , teatrot , stadiumet e tjer. Ne Bylis e Klos u ndertuan
teatro , ne AmAntie e Bylis stadiume.
Qyteti ilir ishte para se
gjithash qender ekonomike, ku krahas skllavopronareve jetonin edhe
vepronin edhe zejtaret edhe tregtaret. Qyteti kishte edhe funksion
ushtarak, shoqeror edhe kulturor. Periudha e zhvillimit edhe lulzimit
te qytetit e te kultures qytetare perkonte me kohen e fuqizimit me te
madh te shtetit ilir.

Arti edhe Besimet

Ne
epoken parahistorike iliret kishin te zhvilluar artin dekorativ, i cili
gjeti zbatim te gjer ne prodhimet e artizanatit, si enet prej baltu
ashtu edhe ne objektet e zbukurimet prej bronzi. Motivet qe perdoreshin
me shpesh si trekendesha rombe, vija zizage, rrathe etj kishin per
qellim estetik, por edhe botkuptimor .
Ne Lepenice te Vlores dhe ne Tren te Korces jan gjetur piktura shkembore te bera me boj.
Gjat periudhes qytetare ilire , arti u zhvillua ne perputhje me artin
bashkohor. U shfaq skulptura prej guri qe paraqiste shtatore me veshje
ilire.Perhapja te gjere mori punimi i terrakotave prej balte te cilat
praqitnin kyresisht forma qe adhuronte popullsia ilire.
Kulti me i
perhapur ishte kulti i Diellit i cili simbolizoj ne form rrethi,
spirale edhe kryqy te thyer. Shum i perhapur ka qen edhe kulti i
gjarperit.

Gjuha Ilire

Iliret flisnin nje gjuhe
indoevropiane qe dallohej nga gjuhet tjera te kohes se lasht te
ballkanit. Deri me sot nuk eshte zbuluar asnje mbishkrim i plot i
shkruar ne ilirisht.
Me themelimin e kolonive greke dhe zhvillimin
e qyteteve ilire, perhapje te gjer mori gjuha e shkruar greke e me pas
ajo latine .
Ne mbishkrimet e zbuluara ka shume emra njerzish qe shpjegohen ne Ilirishten.

Anetar nderi Age : 15 Anëtarësuar : 07 Nov 2008 Mesazhe : 775

Hartë e lashtë ilire .

Arkeologet gjejne harten me te vjeter te botes perendimore.

Harta me e vjeter e botes perendimore qe daton nga vitet 500 p.e.r.
eshte zbuluar ne Italine jugore, ne regjionin ku jetonin Mesapet. Harta
paraqet Mesdheun. Vendet jane paraqitur me pika ashtu siç behet edhe
sot. Vetem emri i detit te Tarantit eshte shkruar ne greqishte "Taras",
kurse pjesa tjeter e hartes eshte ne Mesapishte. Detet jane ilustruar
me vija zig-zage qe paraqesin valet. Perveç qe eshte harta me e vjeter,
kjo gjithashtu tregon se iliret ishin duke bere harta para se te benin
te tjeret psh romaket ose greket.

Ketu eshte nje fragment i hartes:

KJO PRA ESHTE NJE HARTE SHUME SHUME E VJETER ILIRE

__________________
Lumturia eshte si nje Flutur...!
Nese e ndjek nuk do te arrish kurre ta kapesh...!
Por nese ndalon per nje cast...!
Do te qendroje ne doren tende...!